Zmiany w zbiorowym zarządzaniu prawami autorskimi. Implementacja dyrektywy CRM

W ten sposób polski ustawodawca doprowadził do przyjęcia nowej, kompleksowej regulacji zbiorowego zarządu, a w konsekwencji ukształtowania długo oczekiwanych podstaw prawnych stwarzających szansę rozwiązania problemów i niejasności związanych z działalnością organizacji zbiorowego zarządzania w Polsce.

Definicja zbiorowego zarządzania i organizacji zbiorowego zarządzania

Zbiorowe zarządzanie prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi to działalność polegająca na wykonywaniu praw autorskich lub praw pokrewnych dla zbiorowej korzyści uprawnionych. Ma ono znaczenie zwłaszcza wówczas, gdy masowy charakter korzystania z chronionych prawem autorskim treści uniemożliwia lub znacząco utrudnia zawarcie przez użytkowników indywidualnych umów ze wszystkimi uprawnionymi. Wykonywaniem zbiorowego zarządzania zajmują się organizacje zbiorowego zarządzania (OZZ).

Organizacje zbiorowego zarządzania to działające w formie prawnej stowarzyszeń zrzeszenia uprawnionych lub podmiotów reprezentujących uprawnionych, tzn. twórców, wykonawców i producentów, organizacji radiowych i telewizyjnych, których statutowym celem jest zbiorowe zarządzanie powierzonymi im prawami autorskimi oraz prawami pokrewnymi na rzecz uprawnionych, w zakresie udzielonego przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego zezwolenia. Wykonywanie zbiorowego zarządzania polega w szczególności na obejmowaniu praw w zbiorowy zarząd, udzielaniu zainteresowanym użytkownikom – takim jak osoby odtwarzające muzykę w kawiarniach, zakładach fryzjerskich, sklepach, hotelach czy dyskotekach, muzycy remiksujący inne utwory, kina, nadawcy radiowi i telewizyjni, producenci filmów realizowanych na podstawie powieści – zgody na korzystanie z utworów (zwykle w drodze licencji), pobieraniu wynagrodzeń od korzystających z utworów (inkaso) oraz podziale i wypłacie zainkasowanych środków między uprawnionych (repartycja), a także na monitorowaniu korzystania z utworów lub przedmiotów praw pokrewnych przez użytkowników i dochodzeniu ochrony praw autorskich lub praw pokrewnych.

Dotychczas obowiązujące w Polsce przepisy dotyczące zbiorowego zarządzania i organizacji zbiorowego zarządzania zawarte były w rozdziale 12 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (pr. aut.). Pomimo znacznego skomplikowania materii zbiorowego zarządu przepisy te były dosyć ogólnikowe i fragmentaryczne. Regulacja stała się z pewnością jedną z przeszkód w ukształtowaniu się w Polsce w pełni efektywnego systemu zbiorowego zarządu; w dosyć powszechnej opinii bowiem, zwłaszcza użytkowników treści prawnoautorskich, działalność organizacji zbiorowego zarządzania w Polsce jest oceniana jako mało przejrzysta, zaś pośrednictwo tych organizacji jako swoistego rodzaju obciążenie, a nie ułatwienie w prowadzeniu działalności przez użytkowników.

Stąd postulat szerszego uporządkowania zasad funkcjonowania działalności organizacji zbiorowego zarządzania, choć zainspirowany aktywnością prawodawcy unijnego, pragnącego usunąć różnice w krajowych przepisach regulujących funkcjonowanie organizacji zbiorowego zarządzania, spotkał się z uznaniem wielu środowisk, w tym także użytkowników.

Zakres regulacji ustawy

Ustawa o zbiorowym zarządzaniu stanowi kompleksową regulację dotyczącą niemal wszystkich aspektów działalności organizacji zbiorowego zarządzania. W pierwszej kolejności określa ona ogólne zasady działania organizacji zbiorowego zarządzania, z których część można uznać za kontynuację dotychczasowych tradycji polskiego systemu zbiorowego zarządu, a część stanowi implementację reguł ustanowionych przez prawodawcę unijnego. Najważniejsze z tych zasad to obowiązek określenia przez OZZ podstawy wykonywania zbiorowego zarządu, obowiązek objęcia praw autorskich lub praw pokrewnych w zbiorowy zarząd (organizacja może odmówić wykonania tego obowiązku tylko z ważnej przyczyny), obowiązek jednakowego traktowania przez OZZ uprawnionych, bez względu na podstawę prawną zbiorowego zarządzania ich prawami, a także zasada braku możliwości odmowy użytkownikowi zawarcia umowy o korzystanie z utworów lub przedmiotów praw pokrewnych lub pobór wynagrodzenia za takie korzystanie bez ważnej przyczyny.

Ponadto ustawa reguluje zasady udzielania zezwoleń na zbiorowe zarządzanie, kwestie dotyczące statutu i organów organizacji zbiorowego zarządzania, zasady członkostwa w organizacji, zasady dotyczące relacji OZZ z uprawnionymi oraz zarządzania przychodami z praw, zasady dotyczące relacji OZZ z użytkownikami, obowiązki informacyjne i sprawozdawcze organizacji zbiorowego zarządzania, zasady działania Komisji Prawa Autorskiego, zasady nadzoru nad organizacjami zbiorowego zarządzania, jak również zasady udzielania licencji wieloterytorialnych dotyczących utworów muzycznych i słowno-muzycznych na terytorium więcej niż jednego państwa członkowskiego Unii Europejskiej.

Model organizacji zbiorowego zarządzania

Ustawa o zbiorowym zarządzaniu utrzymuje dotychczas przyjmowaną w polskim ustawodawstwie koncepcję organizacji zbiorowego zarządzania jako podmiotu działającego w formie prawnej stowarzyszenia. Jest to wyrazem kontynuacji w ustawie zasady samorządności i autoreprezentacji twórców i artystów zakładającej, że pierwotnie uprawnieni do utworów i artystycznych wykonań będą mieli decydujący głos w zarządzaniu swoimi prawami. Polski ustawodawca nie zdecydował się na zmianę modelu OZZ na formułę organizacji o charakterze czysto gospodarczym, spotykaną w innych krajach UE, w której są skupieni uprawnieni do utworów, tj. podmioty dysponujące jakimkolwiek tytułem prawnym do utworów lub artystycznych wykonań, nie tylko twórcy i wykonawcy utworów, ale i podmioty, które nabyły tytuły do utworów w drodze następstwa prawnego, w szczególności wynikającego z umów zawieranych w ramach swobody czynności prawnych. Jednocześnie ustawa przewiduje wzmocnienie zasady samorządności organizacji zbiorowego zarządzania poprzez zwiększenie wpływu twórców i innych podmiotów praw autorskich na jej działalność. Funkcjonowanie organizacji zbiorowego zarządzania w Polsce po wejściu w życie ustawy o zbiorowym zarządzaniu podlega zatem w pierwszej kolejności przepisom tej ustawy, a w zakresie w niej nieuregulowanym – przepisom ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach.

Zezwolenie MKiDN

Podjęcie działalności w zakresie zbiorowego zarządzania jest możliwe wyłącznie po uzyskaniu zezwolenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz wyłącznie w jego granicach. Stowarzyszenie twórców zainteresowane wykonywaniem zbiorowego zarządu zwraca się z wnioskiem o udzielenie zezwolenia do ministra, który ocenia, czy stowarzyszenie wykazało potrzebę zbiorowego zarządzania prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi dla wskazanych we wniosku pól eksploatacji oraz czy daje ono rękojmię należytego wykonywania działalności w zakresie zbiorowego zarządzania. W razie spełnienia tych przesłanek minister wydaje zezwolenie na zbiorowe zarządzanie, które – zgodnie z art. 9 ustawy – określa rodzaje utworów lub przedmiotów praw pokrewnych, do których prawami zbiorowo będzie zarządzać nowa organizacja zbiorowego zarządzania, a także pola eksploatacji, na których organizacja zbiorowego zarządzania będzie wykonywać zbiorowy zarząd. Zezwolenie może także określać kategorie uprawnionych, których prawami będzie zarządzać OZZ.

Ustawa o zbiorowym zarządzaniu zachowuje dotychczasowy mechanizm udzielania zezwoleń na zbiorowe zarządzanie, dopuszczający pluralizm organizacji zbiorowego zarządzania, rozumiany jako możliwość funkcjonowania więcej niż jednej krajowej organizacji zbiorowego zarządzania na tym samym polu eksploatacji i w stosunku do tej samej kategorii praw. Jednocześnie jednak ustawa ustanawia narzędzia pozwalające na dokonanie swoistego przeglądu dotychczas udzielonych zezwoleń na zbiorowe zarządzanie.

W chwili obecnej funkcjonuje w Polsce dwanaście organizacji zbiorowego zarządzania. Są to (w nawiasach podano kategorie twórców, których interesy reprezentuje dana OZZ): 1) Stowarzyszenie Zbiorowego Zarządzania Prawami Autorskimi Twórców Dzieł Naukowych i Technicznych KOPIPOL (twórcy dzieł naukowych i technicznych), 2) Stowarzyszenie Dziennikarzy i Wydawców REPROPOL (dziennikarze i wydawcy prasy), 3) Stowarzyszenie Autorów i Wydawców Copyright Polska (wydawcy i autorzy z zakresu literatury), 4) Stowarzyszenie Artystów Wykonawców Utworów Muzycznych i Słowno-Muzycznych SAWP (wykonawcy utworów muzycznych), 5) Stowarzyszenie Filmowców Polskich (reżyserzy, scenarzyści, operatorzy obrazu, scenografowie, kostiumografowie, operatorzy dźwięku, montażyści, producenci dzieł audiowizualnych), 6) Stowarzyszenie Twórców Ludowych (autorzy i artyści wykonawcy ludowych utworów słownych, słowno-muzycznych i muzycznych), 7) Stowarzyszenie Związek Artystów Wykonawców STOART (artyści wykonawcy utworów muzycznych i słowno-muzycznych), 8) Stowarzyszenie Autorów ZAiKS (kompozytorzy, dramaturdzy, poeci i pisarze, autorzy piosenek, scenarzyści i reżyserzy, choreografowie, publicyści, naukowcy), 9) Stowarzyszenie Polskich Artystów Teatru, Filmu, Radia i Telewizji ZASP (aktorzy, soliści, śpiewacy i tancerze), 10) Związek Polskich Artystów Fotografików (fotografowie), 11) Związek Polskich Artystów Plastyków ZPAP (malarze, graficy, rzeźbiarze, artyści sztuki użytkowej), 12) Związek Producentów Audio-Video ZPAV (producenci fonogramów i wideogramów).

Wymienione OZZ otrzymały aktualnie będące w obrocie zezwolenia w przeważającej większości w latach 90. XX wieku. Sytuacja prawna ukształtowana tymi zezwoleniami spotyka się od lat z narastającą krytyką. Główny zarzut wskazuje na niedostosowanie niektórych zezwoleń do zakresu działalności faktycznie wykonywanej przez część organizacji, ukształtowanie części z zawartych w zezwoleniach uprawnień w oderwaniu od realnych możliwości zbiorowego zarządzania określonymi typami utworów lub przedmiotów praw pokrewnych oraz brak spójności terminologicznej między modyfikowanymi w różnym czasie zezwoleniami różnych organizacji zbiorowego zarządzania, jak również brak spójności z samą ustawą o prawie autorskim i prawach pokrewnych (zwłaszcza jeśli chodzi o nazewnictwo dotyczące pól eksploatacji wskazywanych w zezwoleniach), co powoduje liczne problemy interpretacyjne.

W trakcie prac nad ustawą były rozważane różne rozwiązania, które miałyby na celu uporządkowanie zaistniałej sytuacji. W szczególności zastanawiano się nad wygaszeniem wszystkich istniejących zezwoleń oraz wprowadzeniem do nowej ustawy zasady monizmu organizacji zbiorowego zarządzania. Ostatecznie jednak Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego zdecydowało się na rozwiązanie, w ramach którego będzie można dokonać ewaluacji istniejących zezwoleń organizacji zbiorowego zarządzania.

Mianowicie, zgodnie z art. 137 ust. 1 ustawy minister kultury ma obowiązek wszczęcia z urzędu, w terminie 6 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy, dwojakiego rodzaju postępowań. Pierwszym z nich jest postępowanie zmierzające do cofnięcia dotychczas działającym organizacjom zbiorowego zarządzania zezwolenia w zakresie, w jakim organizacje te nie podjęły zbiorowego zarządzania prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi na danym polu eksploatacji lub wykonywały zbiorowe zarządzanie na danym polu eksploatacji w niewielkiej skali, a także w zakresie, w jakim w odniesieniu do określonego rodzaju utworów lub przedmiotów praw pokrewnych nie istnieje potrzeba zbiorowego zarządzania prawami na danym polu eksploatacji. Drugim rodzajem postępowań, które jest zobowiązany wszcząć minister po wejściu w życie ustawy, są postępowania w sprawie zmiany zezwoleń organizacji zbiorowego zarządzania w zakresie, w jakim konieczne jest ich dostosowanie do nazw pól eksploatacji wymienionych w art. 50 pr. aut. Wprowadzenie tych rozwiązań należy odbierać jako deklarację ustawodawcy co do niechęci mnożenia pluralizmu zezwoleń oraz jako wyraz troski o uporządkowanie rynku organizacji zbiorowego zarządzania i zapewnienie jego przejrzystości i spójności.

Reprezentatywna organizacja zbiorowego zarządzania

Wraz z wejściem w życie ustawy o zbiorowym zarządzaniu ustawodawca wprowadził do polskiego prawa autorskiego pojęcie reprezentatywnej organizacji zbiorowego zarządzania. Zgodnie z definicją zawartą w art. 10 ust. 1 ustawy organizacją reprezentatywną jest organizacja zbiorowego zarządzania, która jako jedyna posiada zezwolenie na zbiorowe zarządzanie prawami danej kategorii uprawnionych do danego rodzaju utworów lub przedmiotów praw pokrewnych na danym polu eksploatacji.

Jednocześnie ust. 2 art. 10 ustawy precyzuje, że jeżeli zezwolenie na zbiorowe zarządzanie prawami danej kategorii uprawnionych do danego rodzaju utworów lub przedmiotów praw pokrewnych na danym polu eksploatacji posiada więcej niż jedna organizacja zbiorowego zarządzania, organizacją reprezentatywną jest ta, która w tym zakresie reprezentuje największą liczbę uprawnionych na podstawie umowy o zbiorowe zarządzanie prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi oraz umowy o reprezentacji z inną organizacją zbiorowego zarządzania. W takim przypadku reprezentatywność organizacji zbiorowego zarządzania stwierdza z urzędu minister w drodze decyzji. Decyzja ta może być z urzędu w każdym czasie uchylona lub zmieniona w przypadku istotnej zmiany okoliczności.

Źródła zbiorowego zarządu

Niezależnie od administracyjnoprawnego zezwolenia na prowadzenie zbiorowego zarządu wykonywanie działalności w zakresie zbiorowego zarządzania wymaga wskazania przez OZZ podstawy wykonywania zbiorowego zarządu. Ustawa o zbiorowym zarządzaniu porządkuje cywilnoprawne źródła zbiorowego zarządu, wymieniając jako podstawy jego prowadzenia:

1. umowę o zbiorowe zarządzanie prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi zawartą bezpośrednio z uprawnionym (art. 29 i n. ustawy),
2. umowę o reprezentacji zawartą między organizacjami zbiorowego zarządzania albo między organizacją zbiorowego zarządzania a zagraniczną OZZ, na podstawie której jedna organizacja upoważnia drugą do zbiorowego zarządzania wykonywanymi przez siebie prawami w zakresie i na zasadach określonych w tej umowie.

Regulacje o cywilnoprawnych źródłach zbiorowego zarządu mają walor także edukacyjny, ponieważ na gruncie obecnie obowiązującego art. 105 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, ustanawiającego domniemanie reprezentacji organizacji zbiorowego zarządzania, pojawiały się nieuprawnione poglądy uznające zezwolenie MKiDN za dostateczną podstawę legitymacji materialnoprawnej w odniesieniu do licencjonowania wszystkich utworów na polach eksploatacji objętych zezwoleniem. Zasada domniemania, zgodnie z którą organizacja jest uprawniona do zbiorowego zarządzania prawami w zakresie udzielonego jej zezwolenia oraz ma legitymację procesową w tym zakresie, została także zachowana w projekcie nowej ustawy, należy wszakże pamiętać, że istotą tego domniemania jest zwolnienie organizacji zbiorowego zarządzania od obowiązku wykazywania upoważnienia do reprezentacji w procesie o ochronę praw autorskich i pokrewnych na polach eksploatacji, które objęte są zezwoleniem, ma ono więc przede wszystkim charakter proceduralny i nie zezwala na prowadzenie zbiorowego zarządu jedynie na podstawie administracyjnoprawnej.

Obowiązkowe pośrednictwo OZZ

Jako dodatkowe poza wskazanymi wyżej podstawami umownymi źródło wykonywania zbiorowego zarządu ustawa wskazuje przepis ustawy upoważniający OZZ do reprezentowania uprawnionych, którzy nie powierzyli praw żadnej organizacji (obowiązkowe pośrednictwo oparte na szczególnej podstawie ustawowej). Dotyczy to sytuacji, w których możliwość uzyskania zgody na korzystanie z utworu bezpośrednio od uprawnionego (i odwrotnie – możliwość indywidualnego licencjonowania swojej twórczości przez uprawnionych) jest całkowicie albo częściowo wyłączona.

Odnoszący się do tych sytuacji art. 5 ust. 2 ustawy o zbiorowym zarządzaniu wskazuje, że w zakresie, w jakim prawo autorskie przewiduje obowiązek zawarcia umowy lub zapłaty wynagrodzenia za pośrednictwem organizacji zbiorowego zarządzania, prawami danej kategorii uprawnionych do danego rodzaju utworów lub przedmiotów praw pokrewnych na danym polu eksploatacji, którzy nie zawarli umowy o zbiorowe zarządzanie prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi z żadną organizacją, zbiorowo zarządza ta OZZ, która jest organizacją reprezentatywną w odniesieniu do tych praw.

Należy zauważyć, że ustawa o zbiorowym zarządzaniu poszerza przypadki obowiązkowego pośrednictwa organizacji zbiorowego zarządzania przy zawieraniu umów licencyjnych w stosunku do dotychczas obowiązujących przepisów. Poza istniejącymi pod rządami dotychczasowej ustawy przypadkami nadawania drobnych utworów muzycznych, słownych i słowno-muzycznych przez organizacje radiowe i telewizyjne (art. 21 pr. aut.), reemisji w sieciach kablowych utworów nadawanych w programach organizacji radiowych i telewizyjnych przez operatorów sieci kablowych (art. 21¹ pr. aut.), tzw. prawa przedruku artykułów prasowych w Internecie (art. 25 ust. 4 pr. aut.) oraz korzystania z utworu audiowizualnego (art. 70 ust. 3 pr. aut.), ustawa o zbiorowym zarządzaniu wskazuje jako nowe przypadki obowiązkowego pośrednictwa nadawanie, publiczne udostępnianie na żądanie i zwielokrotnianie przez nadawcę utworów zawartych w jego własnych audycjach archiwalnych, czyli audycjach wyprodukowanych przed dniem 1 stycznia 2003 r. (nowy art. 21² pr. aut.) oraz publiczne odtwarzanie utworów nadawanych w programach radiowych i telewizyjnych (nowy art. 21³ pr. aut.).

Jednocześnie art. 5 ust. 3 pr. aut. stanowi, że jeżeli użytkownik (np. właściciel hotelu dokonujący publicznego odtworzenia utworów audiowizualnych w prowadzonym przez siebie obiekcie) zawarł z reprezentatywną organizacją zbiorowego zarządzania (w tym wypadku Stowarzyszeniem Filmowców Polskich) umowę dotyczącą korzystania z utworów, umowa ta uprawnia go do korzystania także z utworów lub przedmiotów praw pokrewnych, do których prawami organizacja ta zarządza zbiorowo na podstawie przepisu o obowiązkowym pośrednictwie ustawowym. Oznacza to, że nasz przykładowy właściciel hotelu może korzystać zarówno z utworów, do których prawa przysługują uprawnionemu, który powierzył je w zarząd SFP, jak i z utworów, do których prawa przysługują uprawnionemu, który nie zawarł umowy z SFP, jednak SFP zarządza jego prawami na podstawie przepisów o pośrednictwie obowiązkowym. Uprawnionemu niereprezentowanemu przez żadną organizację zbiorowego zarządzania, którego utwór jest objęty umową zawartą przez użytkownika z organizacją zbiorowego zarządzania, przychody z praw z tytułu tej umowy przysługują na takich samych warunkach jak uprawnionym, którzy w tym zakresie zawarli z OZZ umowę o zbiorowe zarządzanie prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi. Jednak roszczenie o wypłatę przychodów z praw może być dochodzone wyłącznie wobec tej organizacji zbiorowego zarządzania, która zawarła umowę.

Powyższa konstrukcja stanowi częściowe wprowadzenie do polskiego porządku prawnego, jako uzupełnienia przepisów o obowiązkowym pośrednictwie organizacji zbiorowego zarządzania, tzw. rozszerzonych licencji zbiorowych, tj. licencji, które upoważniają do korzystania z repertuaru niereprezentowanego przez żadną organizację. Jednak wbrew początkowym planom Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego nie zdecydowało się na wprowadzenie rozszerzonego zbiorowego licencjonowania w pełnym zakresie, a jedynie w odniesieniu do sytuacji, w której jest wymagane obowiązkowe pośrednictwo organizacji zbiorowego zarządzania. Projektowane przepisy zakładały uregulowanie rozszerzonych licencji zbiorowych (tzw. Extended Collective Licensing), opierając się na rozwiązaniach znanych w systemach skandynawskich, gdzie mechanizmy rozszerzonych zbiorowych licencji są powszechnie stosowane od kilkudziesięciu lat. Proponowane rozwiązanie zakładało, że zawarta z organizacją zbiorowego zarządzania zbiorowa umowa licencyjna na korzystanie z określonej kategorii utworów będzie upoważniała użytkownika, w zakresie i na warunkach określonych w umowie, do korzystania także z utworów tej samej kategorii, do których prawa przysługują uprawnionym niereprezentowanym przez żadną organizację (przepisy zakładały możliwość zarówno fakultatywnego, jak i przymusowego rozszerzonego licencjonowania), niezależnie od obowiązku pośrednictwa OZZ. Niereprezentowany uprawniony miał zachowywać indywidualne roszczenie wobec organizacji zbiorowego zarządzania o zapłatę wynagrodzenia z tytułu udzielonej licencji oraz miał mieć możliwość wystąpienia z systemu rozszerzonych licencji zbiorowych (tzw. system opt-out). Rodzaje użytku utworów w ramach rozszerzonego zbiorowego zarządu miał określać minister kultury w drodze rozporządzenia. Projektowane przepisy konstrukcyjnie przypominały funkcjonującą już w obrocie prawnym regulację odnoszącą się do korzystania z dzieł niedostępnych w obrocie handlowym (tzw. utwory out of commerce).

Zagraniczna organizacja zbiorowego zarządzania

W związku z próbą przełamania w dyrektywie CRM dotychczasowych zasad funkcjonowania organizacji zbiorowego zarządzania na zasadzie kompetencji terytorialnej prawodawca unijny ustanowił zasadę, że obywatel państwa UE może powierzyć swoje prawa autorskie na wybranym terytorium dowolnej organizacji zbiorowego zarządzania, niezależnie od jego obywatelstwa i od państwa siedziby organizacji. W konsekwencji polski ustawodawca wprowadził do ustawy o zbiorowym zarządzaniu definicję zagranicznej organizacji zbiorowego zarządzania – ustawa definiuje ją jako podmiot uznany za organizację zbiorowego zarządzania prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi za granicą w państwie swojej siedziby. Z uwagi na to, że w świetle tej definicji zagraniczna organizacja nie dysponuje zezwoleniem na działalność uzyskaną od polskiego ministra, nie jest ona organizacją zbiorowego zarządzania w rozumieniu ustawy. Należy zatem uznać, że zagraniczna OZZ chcąca podjąć działanie w Polsce może to zrobić, ale musi najpierw uzyskać stosowne zezwolenie ministra kultury i dziedzictwa narodowego.

Niezależne podmioty zarządzające prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi

Nowością w polskim prawie jest wprowadzona przez ustawę o zbiorowym zarządzaniu regulacja działalności niezależnych podmiotów zarządzających prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi. Zgodnie z definicją ustawową niezależnym podmiotem zarządzającym jest osoba prawna lub jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której ustawa przyznaje zdolność prawną, niedziałająca w charakterze uprawnionego ani niebędąca organizacją zbiorowego zarządzania prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi, która wykonuje czynności z zakresu zarządzania prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi na podstawie tytułu prawnego udzielonego jej przez uprawnionych. Zarządzanie prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi na rzecz uprawnionych przez niezależny podmiot zarządzający jest działalnością regulowaną, o której mowa w ustawie z 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców, i wymaga wpisu do rejestru niezależnych podmiotów zarządzających prowadzonego przez ministra kultury i dziedzictwa narodowego. Warunkiem wykonywania działalności przez niezależny podmiot zarządzający jest publiczne udostępnienie przez ten podmiot na swojej stronie internetowej i bieżące aktualizowanie podstawowych informacji dotyczących jego działalności, takich jak warunki zawierania z uprawnionymi i wypowiadania umów o zarządzanie ich prawami, wzory standardowych umów licencyjnych, standardowe stosowane stawki wynagrodzeń, zasady podziału przychodów z praw między uprawnionych oraz dokonywania potrąceń od tych przychodów, a także rodzaje utworów lub przedmiotów praw pokrewnych, do których prawami niezależny podmiot zarządzający będzie zarządzać, pola eksploatacji, na których niezależny podmiot zarządzający będzie zarządzać prawami oraz kategorie uprawnionych, których prawami niezależny podmiot zarządzający będzie zarządzać. Ponadto niezależny podmiot zarządzający, aby wykonywać działalność, musi posiadać tytuł prawny do zarządzania prawami, których ma dotyczyć umowa o korzystanie z utworów lub przedmiotów praw pokrewnych lub pobór wynagrodzenia za takie korzystanie (np. pełnomocnictwo czy licencja).

Niezależne podmioty zarządzające wykonują zatem w pewnym zakresie działalność taką samą jak organizacje zbiorowego zarządzania, jednakże bez podlegania rygorom przewidzianym dla tych pierwszych (co oczywiste, organizacja zbiorowego zarządzania nie może być równocześnie niezależnym podmiotem zarządzającym).

Tytułem uzupełnienia należy jeszcze wspomnieć, że przepisy ustawy o zbiorowym zarządzaniu znajdują zastosowanie także do podmiotów, które wykonują czynności z zakresu zbiorowego zarządzania prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi na podstawie tytułu prawnego udzielonego im przez organizację zbiorowego zarządzania prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi.

Podsumowanie

Ustawa o zbiorowym zarządzaniu utrzymuje dotychczasowy model organizacji zbiorowego zarządzania w Polsce, dając jednocześnie impuls do uporządkowania sytuacji na rodzimym rynku zbiorowego zarządzania. Dotychczasowe mechanizmy regulacji działalności organizacji zbiorowego zarządzania oparte na bardzo ogólnych ustawowych wytycznych okazały się niewystarczające dla zbudowania efektywnego systemu zbiorowego zarządu, który powinien z jednej strony zapewniać skuteczną ochronę praw wyłącznych, a z drugiej – być zrozumiały i akceptowany przez wszystkich uczestników rynku. Wejście w życie nowej ustawy może być szansą na rozwiązanie przynajmniej części znanych z dotychczasowej praktyki problemów związanych z działalnością organizacji zbiorowego zarządzania.

Marta Czeladzka

autorka jest radcą prawnym, absolwentką studiów LLM w Europejskim Instytucie Uniwersyteckim we Florencji, specjalizuje się w prawie własności intelektualnej, współpracuje z Kancelarią Radców Prawnych Barta [&] Kaliński sp. j. w Krakowie